św. Klara z Asyżu

FORMA ŻYCIA św. Klary z Asyżu – rozdział III

16 września 2017

Tekst III rozdziału Formy życia:

1 Siostry umiejące czytać niech odmawiają Boskie oficjum według zwyczaju braci mniejszych, ale nie śpiewając; dlatego mogą mieć brewiarze. 2 A gdyby które z nich, dla słusznego powodu, nie mogły niekiedy odmówić godzin, mogą jak inne siostry, odmówić Ojcze nasz. 3 Te zaś, które nie umieją czytać, niech odmawiają za jutrznię dwadzieścia cztery Ojcze nasz, za laudesy pięć, 4 za prymę zaś, tercję, sekstę i nonę, za każdą z tych godzin po siedem; za nieszpory dwanaście; za kompletę siedem. 5 Za zmarłych niech mówią na nieszpory siedem Ojcze nasz i po każdym Ojcze nas – Wieczny odpoczynek, na jutrznię dwanaście, 6 podczas gdy siostry umiejące czytać mają obowiązek odmówić oficjum za zmarłych. 7 Gdy zaś umrze siostra z naszego klasztoru, odmówią pięćdziesiąt Ojcze nasz.

8 Siostry powinny pościć zawsze. 9 Jednak w święto Bożego Narodzenia, w jakikolwiek dzień ono przypadnie, mogą się posilić dwa razy. 10 Siostry bardzo młode i słabe oraz pracujące poza klasztorem może opatka według swego uznania od postu miłosiernie zwolnić. 11 W razie oczywistej konieczności siostry nie są obowiązane do postu cielesnego.

12 Przynajmniej dwanaście razy w roku powinny siostry się spowiadać za pozwoleniem opatki. 13 I niech nie mówią wtedy rzeczy, nie należących do spowiedzi i zbawienia duszy. 14 Siedem razy niech siostry przyjmują Komunię św., mianowicie: w Boże Narodzenie, w Wielki Czwartek, w Wielkanoc, w Zielone Świątki, we Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, w uroczystość świętego Franciszka i Wszystkich Świętych. 15 Wolno kapelanowi odprawić Mszę św. w klauzurze dla udzielenia Komunii św. siostrom zdrowym lub chorym.

 

Rozdział III Formy życia omawia trzy ściśle związane ze sobą tematy: modlitwa, post i sakramenty. Podobny układ odnajdujemy w paralelnym rozdziale Reguły zatwierdzonej świętego Franciszka, jednak tam opisane są modlitwa, post oraz itinerancja. To wskazuje na to, jak Klara rozumie powołanie Sióstr Ubogich: pójściu przez świat, właściwemu dla Braci Mniejszych, odpowiada pozostawanie w Panu, którego jednym ze środków najbardziej efektywnych jest przyjmowanie sakramentów Kościoła. Modlitwa, post, praktyka sakramentalna, których nie znajdzie się złączonych w żadnym ze źródeł prawnych, które są podstawą Reguły klariańskiej, reprezentują duchowy fundament życia ewangelicznego Sióstr Ubogich, główną broń ich kościelnej misji.

 

Struktura tego rozdziału jest znacznie prostsza niż rozdziału poprzedniego:

w. 1-7    recytacja oficjum Boskiego

w. 1-2    normy dla sióstr, które potrafią czytać

w. 3-4    Ojcze nasz w zastępstwie za oficjum

w. 5-7    modlitwa za zmarłych

w. 8-11    praktyka postu

w. 12-15    normy dotyczące życia sakramentalnego

w. 12-13 spowiedź

w. 14-15 komunia eucharystyczna

 

Boskie oficjum według zwyczaju Braci Mniejszych

Klara przyjmuje zwyczaje liturgiczne Braci Mniejszych, którym wystarczy dookreślić tylko niektóre szczegóły sposobu celebrowania przez siostry, jak zobaczymy dalej.

Oficjum Boskie jest pierwszym kościelnym zadaniem Sióstr Ubogich, obowiązkiem zapisanym trybem rozkazującym faciant. Życie ewangeliczne sióstr przyjmuje więc począwszy od rozdziału 3 mocny akcent liturgiczny, jako kontynuacja całej tradycji monastycznej, chociaż ze szczególnym stylem. Wybór Klary, by stosować się do liturgii braci odzwierciedla też związek przynależności charyzmatycznej do Zakonu Braci Mniejszych. Przyjęcie ich liturgii, ze swej strony zależnej od liturgii Kurii Rzymskiej, zawiera również inny węzeł posłuszeństwa przedstawiony w rozdziale 1, posłuszeństwo papieżowi i Kościołowi Rzymskiemu.

Do celebracji oficjum są zobowiązane siostry litteratae, te które potrafią czytać, według pierwotnego znaczenia tego słowa. Te, które nie potrafią czytać zastępują oficjum odmawianiem określonej liczby Pater noster. Siostry, które potrafią czytać mają te same obowiązki liturgiczne, które Reguła zatwierdzona przepisuje duchownym, siostry, które nie potrafią czytać, te przepisane braciom laikom. W Forma vitae Klary rozróżnienie to jest czysto funkcjonalne, nie jest to podział wspólnoty na dwie kategorie, jak to miało miejsce w klasztorach tradycyjnych, mniszki chórowe, wyznaczone do celebracji oficjum i siostry konwerski. Chodzi tu o proste rozróżnienie pomiędzy tym, kto potrafi i kto nie potrafi czytać. Rozróżnienie które miało konsekwencje nie bez znaczenia, ponieważ, kto nie potrafił czytać nie mógł przystępować do tego cennego źródła formacji biblijnej, patrystycznej i hagiograficznej, którym było oficjum Boskie, którego czytania na Klarę i jej życie głęboko wpłynęły.

 

Mogą mieć brewiarze

Zarówno w Regule zatwierdzonej jak i w Regule Klary, słowa: „dlatego mogą mieć brewiarze” są postanowieniem dotyczącym używania i posiadania ksiąg liturgicznych. Brewiarz był prawdziwym kapitałem: aby go napisać potrzeba było nieprzerwanej pracy sekretarza przez przynajmniej rok i był wart tyle, co dom lub posiadłość ziemska. Księgi liturgiczne należały do najcenniejszych dóbr, które były zostawiane w testamentach: dedykacja zamieszczona przez brata Leona w brewiarzu świętego Franciszka, napisana dla opatki Benedykty i sióstr z klasztoru Świętej Klary pomiędzy 1257 a 1260 rokiem jest właściwym zapisem testamentowym i siostry nie miały skrupułów, aby używać go jako aktualnej księgi liturgicznej, zanim zaczęły czcić go jako cenną relikwię Założyciela.

Również Klara, kiedy w Regule ustalała obowiązek celebrowania oficjum według rytu Braci Mniejszych, znalazła się wobec tego samego dylematu „sumienia” wobec ubóstwa i odpowiada na niego w ten sam sposób jak Franciszek, powtarzając dosłownie przepis Reguły zatwierdzonej. Raz jeszcze w Forma vitae jaśnieje discretio Klary, dzięki której wszystko znajduje właściwe miejsce w określonej hierarchii wartości: ścisłe ubóstwo materialne, które ustępuje przed wyższymi wartościami, w tym przypadku możliwością celebrowania w pełni oficjum Boskiego w pełnej komunii z Zakonem męskim i Kościołem Rzymskim.

 

Czytając bez śpiewu

Wykluczenie śpiewu w Forma vitae odróżnia Siostry Ubogie od tradycyjnego monastycyzmu, którego również Ordo Sancti Damiani w końcu lat czterdziestych był pod wieloma względami wyrazem: wystarczy spojrzeć na znaczenie, jakie ma śpiew w paralelnych tekstach Hugolina i Innocentego jako element uwielbienia Boga i narzędzie zbudowania dla tych, którzy go słuchają. Ale oznacza również różnicę z samym Zakonem Franciszkańskim, dla którego śpiew stał się integralną częścią liturgii. Oficjum chórowe, dzienne i nocne, było śpiewane w kościele i recytowane poza nim; do celebracji publicznej i chórowej używało się brewiarza z tekstu rozpowszechnionego i pełnego, podczas gdy odmawianie prywatne poza chórem kapelani w Kurii papieskiej i Bracia Mniejsi mogli używać brewiarza skróconego w czytaniach jutrzni lub bez zapisu nutowego, jak Breviarium sancti Francisci.

Tekst Klary pozwala domyślać się, że Siostry Ubogie nie przyjęły liturgii celebrowanej ze śpiewem w klasztorach, co wymagałoby kosztownych ksiąg i odpowiedniego przygotowania i organizacji wewnętrznej, ale recytowanie bez śpiewu kapelanów Kurii papieskiej lub braci itinerantów. Sposób sine cantu został potwierdzony w ostatecznej Regule Sióstr Ubogich, jako wyrażenie tożsamości bardziej ewangeliczno-pokutnej niż monastyczno-tradycyjnej, i przede wszystkim jako wybór zwięzłości i ubóstwa również w sposobie modlitwy.

Całość jest zgodna z duchem Forma viate, w której nie tylko nie wspomina się o uczeniu się śpiewu, ale nie przewiduje się nawet możliwości dania wykształcenia siostrom, które nie potrafią czytać. Kto nie potrafi czytać – jakby powiedziała Klara – niech się o to nie troszczy, ale mówi Ojcze nasz. W centrum życia Sióstr Ubogich nie jest littera, słowo pisane, które ukształtowało piękno monastycyzmu tradycyjnego, ani oficjum chórowe, opus Dei, ale osoba Pana Jezusa, osoba żywa do przypatrywania się, kontemplowania, kochania, naśladowania w konkrecie życia aż do upodobnienia się do Niego.

Paralelizm z tekstem Reguły zatwierdzonej jest przerwany przez własny dodatek Klary, która daje siostrom, które potrafią czytać, a dla których jest to ze słusznych przyczyn uniemożliwione, pozwolenie na zastąpienie recytowania oficjum Boskiego przez określoną liczbę Pater noster, analogicznie do sióstr, które nie potrafią czytać.

Najbardziej interesującym szczegółem tekstu jest to, że również siostry litteratae, gdy nie mogą odmówić oficjum, mogą zastąpić je modlitwą Pater noster, zrównując się w ten sposób w modlitwie z siostrami nie potrafiącymi czytać. Prawo to nieobecne jest w regułach papieskich, wiernych regule benedyktyńskiej, która wymagała odmówienia prywatnego tym, którzy nie mogli uczestniczyć w oficjum chórowym.

Forma viate ustala siostrom, które nie potrafią czytać kreśloną liczbę Pater noster również za oficjum za zmarłych. Codzienne odmawianie oficjum za zmarłych było przewidziane przez liturgię Kurii papieskiej, a więc było też zwyczajem Braci Mniejszych i Sióstr Ubogich. W prawodawstwie franciszkańskim widać ewolucję w sposobie modlitwy za zmarłych, od ogólnego polecenia Reguły zatwierdzonej do szczegółowych przepisów zawartych w konstytucjach z 1239 roku i z 1260 roku. Rozwój ten, w który wpisuje się również Forma życia, odzwierciedla coraz ważniejszą w tym czasie rolę nauki o czyśćcu i co za tym idzie, wzrost liczby różnych form modlitw za zmarłych.

Przepis dotyczący odmówienia 50 Ojcze nasz za zmarłą siostrę jest nieobecny we wcześniejszym prawodawstwie franciszkańskim. Świadczy on o tym, że śmierć siostry jest ważnym wydarzeniem w życiu wspólnoty. W rozdziale 12 Klara pragnie, by pogrzeb był odprawiony w klauzurze. Mówiąc o śmierci Klara używa ciekawego słowa migro, nieobecnego w innych tekstach normatywnych. Oznacza ono wędrowanie, przenoszenie się, wyprowadzanie się, opuszczanie, przejście.

 

Praktyka postu

„Siostry będą pościły zawsze”. To zwięzłe wyrażenie zacytowane z forma vivendi kard. Hugolina, rozpoczyna sekcję dotyczącą postu. Nigdy wcześniej podobny przepis nie pojawiał się w życiu zakonnym. Stały post, czyli jeden posiłek dziennie niezależnie od okresu liturgicznego, włączając niedziele, z jedynym wyjątkiem Bożego Narodzenia, i to posiłek postny (bez mięsa i nabiału). Reguła nie wspomina o dniach, o których Klara pisze Agnieszce z Pragi w 3 liście, w których ścisły post nie obowiązuje, a które chciał Franciszek i są również przewidziane przez prawo kanoniczne.

Forma vitae wspomina wprost jedynie o Bożym Narodzeniu, jako o dniu, w którym post nie obowiązuje, nawet jeśli wypadnie w piątek. Widzimy tu pobożność typowo franciszkańską do uroczystości wyrażającej tajemnicę Wcielenia. Wydaje się, że zapis w konstytucjach Hugolina o stałym poście opiera się na praktyce w klasztorach, które organizował w środkowych Włoszech, natomiast nie jest on nałożony przez niego. Jeśli Klara wybiera w tym miejscu zapisy Hugolina, a nie Franciszka, pokazuje to, że ma ona do rzeczywistości postu odmienny stosunek. Dla Franciszka post był podporządkowany stylowi życia braci w drodze, w proszeniu o jałmużnę i opierał się na zapisie Ewangelii (Rb 3,13-14). Klara pragnie uczestniczyć w całej pełni, również poprzez ciało, w ofierze miłości Jezusa ukrzyżowanego. Jak napomina Jezus w Ewangelii, stałej praktyce modlitwy ma towarzyszyć również stały post.

Post jest właściwą cechą charyzmatyczną Zakonu Sióstr Ubogich, nie tylko osobistym powołaniem Klary. Świadczy o tym właśnie zacytowanie tekstu Hugolina bez żadnych dodatków, podczas gdy mogła ona skorzystać z konstytucji Innocentego, które przewidują złagodzenia w tej kwestii. Post Sióstr Ubogich nie jest okazjonalnym ćwiczeniem pokutnym, ale stałym zwyczajem tych, które żyją w ciągłym umartwieniu ciała, aby Duch zwyciężał „ciało”, to ciało, które dla Franciszka oznacza egoistyczne „ja”, które jest powodem grzechu (Np 10,2; 2 LW 32.37). Jak świadczą źródła, nadzwyczajny post Klary jest połączony ze stałą radością. Post jest aspektem życia liturgicznego i jest wyrazem nie tylko naśladowania Jezusa ubogiego, ale także dzielenia życia ubogich, którzy poszczą nie z wyboru, ale z konieczności. Postne posiłki, były powszechne dla wielu ubogich ludzi.

 

Może matka od postu miłosiernie zwolnić

Pokuta jest autentyczna, gdy otwiera serce na miłość. Tak jest w przypadku Klary. Miłosierdzie i roztropność cechują kolejne wersety: z postu mogą być zwolnione siostry bardzo młode, słabe i posługujące poza klasztorem. Decyzja należy do matki, ona może zwolnić siostry z postu nawet w piątki czy w wielkim poście. Na zakończenie tej sekcji Klara cytuje Regułę Zatwierdzoną: „W razie oczywistej konieczności siostry nie są obowiązane do postu cielesnego”. Przez konieczność rozumie się wszystkie te sytuacje, w których osoba doświadcza własnej biedy i kruchości fizycznej i moralnej, w których samo życie ze swymi nieprzewidzianymi wymaganiami staje się szkołą pokuty. Konieczność, o której mowa, może dotyczyć pojedynczych sióstr, ale również całej wspólnoty, np. w wypadkach głodu, klęsk naturalnych czy wojny, gdy siostry są całkowicie zależne od miłosierdzia innych.

 

Normy dotyczące życia sakramentalnego

Sekcja ta jest oryginalna w porównaniu z głównymi źródłami, z których Klara korzysta. Temat spowiedzi jest nieobecny w Regule zatwierdzonej. Konstytucje papieskie wspominają o spowiedzi, nie ustalają jednak częstotliwości, z jaką siostry mają do niej przystępować. Forma vitae jest natomiast bardzo precyzyjna jeśli chodzi o częstotliwość i sposób spowiadania się. Tekst Klary ukazuje, że spowiedź sakramentalna ma swoje dobrze określone miejsce w życiu zakonnym. Nie ma natomiast mowy o spowiedzi, nawet codziennej, opatce lub starszej siostrze przez nią wyznaczonej, co było praktyką przez wieki zalecaną mniszkom, jako skrajny wyraz otwartości serca, która charakteryzowała relację pomiędzy mnichem a opatem.

Siostry mają się spowiadać przynajmniej 12 razy w roku, podczas gdy Komunię świętą mają przyjmować 7 razy w roku. Świadectwa Procesu kanonizacyjnego rozjaśniają ten przepis Reguły. Siostry mówią, że Klara uczyła, aby siostry spowiadały się całościowo i często ze swych grzechów (Proc 11,2) oraz, że ona sama często się spowiadała (Proc 2,11). Wydaje się, że siostry, w zależności od swej wrażliwości mogły zwiększać częstotliwość spowiedzi niż przewiduje to podane minimum. Zawsze za zgodą opatki, której rozeznaniu poddane są wszelkie kontakty ze światem zewnętrznym.

Polecenie, by nie rozmawiać o tym, co nie dotyczy spowiedzi i zbawienia duszy wynika z roztropności i ostrożności, a nie z podejrzliwości czy nieufności, które są natomiast powszechne w stosunku do kobiet w dokumentach, które wyszły spod pióra mężczyzn. Brak wyraźnego związku pomiędzy spowiedzią i Komunią świętą oraz dysproporcja w przystępowaniu do obu sakramentów ukazują wizję sakramentu pokuty pomagającego w osobistym nawróceniu, tej trudnej, codziennej walce z grzechem i oczyszczeniu serca, których spowiedź jest jednym z najbardziej efektywnych narzędzi danych chrześcijaninowi.

 

Siedem razy niech siostry przyjmują Komunię świętą

Tekst ustala święta, w których siostry przyjmują Komunię świętą: Boże Narodzenie, Wielki Czwartek, Wielkanoc, Zesłanie Ducha Świętego, Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny, Uroczystość św. Franciszka i Wszystkich Świętych. W wyborze tych świąt widać liturgiczną wrażliwość kobiety XIII wieku: centrum jest Chrystus, którego misterium Klara przechodzi od narodzin po zesłanie Ducha, razem z kościelną tajemnicą świętych obcowania. Święta bardziej uroczyście celebrowane naznaczają i budują wspólnotę modlących się, ukazują tym samym jej szczególną fizjonomię. Wyznaczenie np. wielkiego czwartku poza odniesieniem do ustanowienia Eucharystii, wskazuje na gest umywania nóg, tak żywo obecny w codzienności Klary. Podobnie jak w przypadku spowiedzi, te siedem razy wydaje się być normą ogólną, podającą pewne minimum. Można się domyślić, że były wyjątki i siostry przystępowały do Komunii częściej.

 

Wolno kapelanowi odprawić Mszę świętą w klauzurze dla udzielenia Komunii świetej siostrom zdrowym lub chorym

Zgodnie z regułami papieskimi kapelanowi można wejść do klauzury tylko w przypadku udzielenia Komunii jedyne siostrom ciężko chorym lub konającym. Klara natomiast pragnie, by w święta, w które Komunię św. przyjmują wszystkie siostry Msza była celebrowana w klauzurze, a nie, jak zwykle, w kaplicy zewnętrznej. Dlatego też, przeciwnie do reguł papieskich, gdy Klara mówi w rozdz. 5 o kracie, nie wspomina o przyjmowaniu Ciała i Krwi Pańskiej. Vita beati Francisci mówi, że siostry w San Damiano przyjmowały Komunię przez małe okienko. Miała na to wpływ niewygoda dla sióstr chorych i starszych, które miałyby przyjmować Komunię przez kratę, do której podchodziło się po kilku stopniach. Przepis ten świadczy również o wielkiej wolności duchowej Klary, która przyjmuje jasno określoną hierarchię wartości: bardziej niż oddzielenie od kapłana, ważne jest, aby siostry przynajmniej w niektóre święta mogły widzieć to, co się celebruje.

Widzieć, patrzeć, kontemplować, to czasowniki, które występują w listach Klary od początku do końca. Są to uprzywilejowane czynności, w podejściu Klary do misterium wcielenia, które przedłuża się w Eucharystii.

 

W rozdziale 3 Klara utrzymała ton ściśle normatywny. Trzy wielkie tematy: modlitwa liturgiczna, post i życie sakramentalne, są bardzo ważne w życiu Sióstr Ubogich. Naśladowanie Jezusa ubogiego jest widziane w swych korzeniach liturgicznych i sakramentalnych, którymi stale się karmi i do których post, ze swym działaniem oczyszczającym, przygotowuje przestrzeń w ciele i w sercu sióstr. Klara jest świadoma, że żywa relacja z Bogiem Trójjedynym obejmuje całą osobę, w ciele jak i w duszy wiernego.

 

Judyta Katarzyna Woźniak OSCCap

na podstawie: Federazione S. Chiara di Assisi delle Clarisse di Umbria-Sardegna, Il Vangelo come forma di vita. In ascolto di Chiara nella sua Regola, Padwa 2007.

 

Może Cię również zainteresować