św. Klara z Asyżu

FORMA ŻYCIA św. Klary z Asyżu – Wprowadzenie

30 maja 2017
Bazylika św. Klary w Asyżu

 

Tekst pierwszej części bulli Solet annuere:

Biskup Innocenty sługa sług Bożych, zasyła pozdrowienie i błogosławieństwo apostolskie umiłowanym w Chrystusie córkom, opatce Klarze i innym siostrom klasztoru św. Damiana w Asyżu.

Stolica Apostolska przychyla się zwykle do pobożnych pragnień proszących i udziela łaskawego poparcia ich słusznym prośbom. Zwróciłyście się do nas z pokorną prośbą, abyśmy wzmocnili naszą powagą apostolską waszą regułę, według której macie żyć wspólnie w duchowej jedności, zachowując ślub najwyższego ubóstwa. Regułę tę daną wam przez świętego Franciszka i przez was dobrowolnie przyjętą, nasz czcigodny brat, biskup Ostii i Velletry, uznał za godną zatwierdzenia, jak o tym mówi jasno list tegoż biskupa.

Przychylając się więc do waszych pełnych szacunku próśb, aprobujemy decyzją tegoż biskupa, potwierdzamy powagą apostolską i mocą niniejszego pisma obwarowujemy. Treść tego listu przytaczamy tu dosłownie, brzmi on tak:

„Rainald, z miłosierdzia Bożego biskup Ostii i Velletry, najdroższej w Chrystusie matce i córce, Pani Klarze, opatce klasztoru św. Damiana w Asyżu, i jej siostrom, tak obecnym jak przyszłym, zasyła pozdrowienie i ojcowskie błogosławieństwo.

Umiłowane córki w Chrystusie, wzgardziłyście przepychem i przyjemnościami świata i wstępując w ślady samego Chrystusa i Jego najświętszej Matki wybrałyście życie w klauzurze i w ubóstwie, aby wolnym sercem służyć najwyższemu Panu. Dlatego my, polecając Panu wasze święte postanowienia, pragniemy udzielić waszym świętym pragnieniom łaskawego poparcia z całą ojcowską życzliwością.

Przychylając się do waszych pobożnych próśb, sposób życia w świętej jedności i najwyższym ubóstwie, który podał wam święty wasz Ojciec Franciszek, powagą Ojca świętego i własną wam wszystkim w tym klasztorze przebywającym i tym, które po was przyjdą, niniejszym pismem zatwierdzamy na zawsze.

 

Bulla Solet annuere

Forma życia, ułożona przez świętą Klarę z Asyżu, streszcza jej ponad czterdziestoletnie doświadczenie życia w klasztorze San Damiano. Tekst został zatwierdzony przez papieża Innocentego IV bullą Solet annuere w ostatnich dniach życia Świętej. Dokument wciąż znajduje się w archiwum Protomonasteru Świętej Klary w Asyżu. Składa się z jednego arkusza dosyć delikatnej skóry o wymiarach 55 na 69 cm. Manuskrypt zapisany jest  przy użyciu brunatno-czarnego atramentu, równym pismem. Widać na nim ślady niszczącego działania czasu: wyblakłe napisy, stwardnienia pergaminu w miejscach, wzdłuż których był złożony, a nawet kilka niewielkich rozdarć i luk. Do pergaminu są jeszcze dołączone jedwabne nici koloru żółtego i czerwonego, na których wisiała ołowiana pieczęć papieska. Została ona odczepiona od pergaminu i zachowana w drewnianej ramie, która do 2001 roku zawierała Solet annuere.

W ciągu drugiej połowy XX wieku rozpowszechniło się błędne przekonanie, że oryginał Reguły został pochowany razem z ciałem Klary i odnaleziony w 1850 roku. Nie mogło tak być zważywszy na bardzo nietrwały charakter pergaminu, który z pewnością nie mógłby się zachować przez sześć wieków w wilgoci grobu. Solet annuere Innocentego nie była ukryta, co więcej, pozostawała ponad półtora wieku dokumentem bazowym, z którego kopiowano tekst Forma vitae Klary.

Synteza doświadczenia

Tekst Forma vitae Klary jest syntezą elementów tradycyjnego monastycyzmu, od wieków istniejącego i rozwijającego się w Kościele oraz nowości ewangelicznej, żywo obecnej w czasach Franciszka i Klary w wielu środowiskach. Różne sprawdzone wielowiekowym doświadczeniem elementy zostały odczytane na nowo w optyce Ewangelii:

– opatka staje się obrazem Chrystusa Sługi;

– organizacja wspólnoty jest oparta na większej wzajemnej współodpowiedzialności w wiernej odpowiedzi Bogu;

– celebracja Boskiego Oficjum jest podporządkowana prostemu i skromnemu stylowi;

– milczenie jest umotywowane i uregulowane przez wzajemną miłość;

– post uwzględnia z miłosierdziem siostry najsłabsze;

– praca ręczna nie ma za cel jedynie oddalenie lenistwa, ale ma się przyczyniać do dobra wspólnego.

Obecność Franciszka

Klara opisując swoje powołanie, mówi o tym, że Ojciec oświecił jej serce łaską, a uczynił to przez świadectwo Franciszka i jego braci. Święta na początku, w centrum i na zakończenie Formy życia podkreśla ten związek własnej drogi z początkowym doświadczeniem życia pierwszych Braci Mniejszych.

Franciszek jest wymieniony w tekście aż dziewięć razy. Jego teksty: Forma vivendi i Ultima voluntas, znajdują się jako fundament w centrum Forma vitae, w bardzo ważnym, centralnym rozdziale szóstym, opisującym inspirację, tożsamość, początki doświadczenia San Damiano i potwierdzającym ich aktualność. Powołanie Klary i jej sióstr zostało przez Franciszka rozpoznane jako pochodzące z natchnienia Bożego, ich wybór ubóstwa został potwierdzony przez niego jako „najświętsza” droga, a wytrwałość na niej jest motywowana wchodzeniem w ślady Najwyższego Pana naszego Jezusa Chrystusa i Jego Najświętszej Matki.

Źródła

Klara wykazuje się znajomością Reguły zatwierdzonej i niezatwierdzonej, Testamentu Franciszka, Reguły dla pustelni. Zna i cytuje Memoriale nel desiderio dell’anima Tomasza z Celano. Używa też terminów i fragmentów zaczerpniętych z Konstytucji Prenarbońskich z 1239 roku. Zna więc również tradycję biograficzną i legislacyjną Zakonu Braci Mniejszych powstałą już po śmierci Franciszka. To pozwala przyjąć, że struktura Forma vitae nie powstała bez  wsparcia braci, być może kogoś, kto miał kompetencje prawnicze.

Nie można powiedzieć, że Klara przepisała Regułę zatwierdzoną Franciszka, modyfikując ją jedynie w miejscach, które nie są możliwe do przyjęcia dla wspólnoty żeńskiej. Są inne teksty, do których się ona odnosi w sposób bardziej lub mniej znaczący: poza źródłami franciszkańskimi, są to również Reguła św. Benedykta, forma vivendi kardynała Hugolina, forma vivendi papieża Innocenteg IV. Istnieje również związek naszego tekstu z innymi, które możemy nazwać źródłami dawnymi oraz z tekstami reguł jej współczesnych lub dokumentów papieskich, które ukazują powszechną problematykę, rozwiązania lub zwyczaje. Znaczna część tekstu pozostaje oryginalna, wiele miejsca poświęcając specyfice dojrzałego już doświadczenia Klary i wspólnoty z San Damiano. Klara wykazuje się jasną świadomością swej odpowiedzialności w przekazaniu tego szczególnego doświadczenia ewangelicznego, którym ona i jej siostry żyją, podejmuje działania w celu zmiany, ubogacenia tekstu tam, gdzie to jest korzystne, z prawdziwą wolnością ewangeliczną, wybierając każde słowo w sposób uważny, precyzyjny i mądry.

Struktura tekstu

Ważne są nie tylko warianty, dodatki w stosunku do źródeł, ale również kolejność tematów. Ukazuje nam ona precyzyjną intencję Klary by dać życie syntezie pomiędzy instytucją monastyczną, pokutną i życiem w odosobnieniu, według tego, co otrzymała od Franciszka, z tradycją, z dążeniami żeńskiego ruchu zakonnego zorganizowanego przez papiestwo. Wszystko to jest poświadczone przez ponad czterdziestoletnie doświadczenie życia jej wspólnoty, dzielonego i dyskutowanego na cotygodniowych kapitułach.

– rozdziały 1,2 – 3,2 – Klara idzie w ślady Reguły zatwierdzonej, włączając własne dodatki. (propositum Sióstr ubogich, potrójny związek posłuszeństwa, tryb przyjmowania do wspólnoty, Oficjum Boskie)

– rozdziały 3,3 – 5 – spora sekcja, w której rzadkie są odniesienia do Reguły zatwierdzonej czy niezatwierdzonej Franciszka, a dużo częstsze są odniesienia do Reguły Benedykta i do dwóch forma vivendi Hugolina i Innocentego, z zaskakującym włączeniem – odnośnie do figury opatki – Memoriale nel desiderio dell’anima Tomasza z Celano (4,10-12). Mówi się tu o poście, praktyce sakramentalnej, strukturze wspólnoty (opatka, kapituła, obowiązki, radne), o milczeniu, oddzieleniu klauzury.

– Rozdziały 6 – 10 tekst jest coraz głębszy duchowo w następstwie podejmowanych tematów: ubóstwo jako brak wspólnych posiadłości i własności, praca ręczna, ekspropriacja wspólnotowa i indywidualna, opieka nad chorymi, miłosierdzie wobec sióstr, które grzeszą, pojednanie siostrzane, posłuszeństwo opatce, walka przeciw grzechom, które są wrogami miłości, zachęta do jedności we wzajemnej miłości, posiadanie Ducha i Jego świętego działania, aż do miłości nieprzyjaciół i wytrwania do końca.

  • rozdział 6 ma własną strukturę i „styl”, które wydają się odmienne od reszty tekstu i które, właśnie w samym centrum Formy życia, wskazują na drugą, większą zmianę w podejmowanych tematach oraz w porządku cytatów.
  • rozdziały 7 – 10 prawie w całości podejmują kolejność Reguły zatwierdzonej, cytując obszerne jej fragmenty z własnymi dodatkami Klary. Nowość ewangeliczna, która przenika cały tekst, tu wyraża się najbardziej obficie, zarówno poprzez słowa Franciszka, które rozbrzmiewają w całym rozdziale 6 i 7, jak i poprzez słowa Klary.

– rozdziały 11,2 – 12,11: powraca przewaga dwóch formae vivendi Hugolina i Innocentego, które Klara przekracza i uzupełnia własnymi dodatkami i wersetami, w których prosi Zakon Mniejszy o czterech braci dla opieki duchowej i materialnej wobec wspólnoty.

– Ostatnie wersety rozdziału 12 są znów prawie dosłownymi cytatami dwóch ostatnich wersetów Reguły zatwierdzonej, aż do Amen kończącego, dodanego przez Klarę.

Jak zobaczymy, analizując rozdział 1, Forma życia zawiera się w potrójnej inkluzji: Ewangelia, Zakon Braci Mniejszych i Kościół. Jest jeszcze inna mniejsza sieć zależności, nie mniej znacząca, aby lepiej zrozumieć wartość i wzajemny związek różnych elementów klariańskiej Reguły: rozdziały 5 i 11 mówią o strukturze klauzury, co ukazuje ją nam jako płodne łono, które strzeże i w którym rozwija się życie ewangeliczne, które w rozdziałach od 6 do 10 pogłębia się w ciągłym crescendo.

Rozdział 6 jest fundamentem, w którym określa się kim są Siostry Ubogie żyjące w San Damiano. Tu znajdujemy opis początków, od których rozwija się historia i specyfika wspólnoty Klary i w których ukształtowała się nowa tożsamość wspólnoty żeńskiej. O ile rozdział 6 jest „zawiasem” całego tekstu, to rozdział 10 jest punktem kulminacyjnym, do którego zdąża cała proponowana droga ewangeliczna: doskonałość miłości Ducha, pełna zgodność z uczuciami Syna Bożego, oświeca każdy element Forma vitae – od najwyższego ubóstwa do rekluzji, do życia pokutnego – i pozwala im znaleźć miejsce w harmonijnej hierarchii wartości, które ukazują Klarę jako kobietę chrześcijańską.

Aby czytać Forma vitae w całej głębi trzeba wziąć pod uwagę, że tekst zawiera w sobie ponad czterdzieści lat drogi, znój rozeznawania, przyjęcia historii bez zagubienia otrzymanego daru i pewność drogocenności tego daru. Niesie w sobie drogę tych czterdziestu lat: spotkanie z Franciszkiem, radykalny gest początków polegający na sprzedaniu wszystkiego i rozdaniu ubogim, wysiłek wcielania Ewangelii w relacje siostrzane, trud związany z ubóstwem, które jako jedyną motywację ma Jezusa ubogiego, ubóstwo które nie tworzy podziałów, ale łączy we wzajemnej miłości. Synteza i owoc doświadczenia dojrzewającego i dzielonego, niesie w sobie nasienie, które w swej maleńkości zaskakuje niepowtarzalnością, nasienie które ma smak Boga, przeznaczone aby trwać i przynieść owoc w swoim czasie. Warto było trudu, by strzec i przekazywać ten „skarb ukryty w roli”, którego również dziś czujemy atrakcyjność, piękno, wezwanie.

 

Judyta Katarzyna Woźniak OSCCap

na podstawie: Federazione S. Chiara di Assisi delle Clarisse di Umbria-Sardegna, Il Vangelo come forma di vita. In ascolto di Chiara nella sua Regola, Padwa 2007.

 

Więcej na temat bulli Solet annuere:

W. Block, Bulla Solet annuere papieża Honoriusza III (1223) i bulla Solet annuere papieża Innocentego IV (1253. Krytyczna analiza treści obu dokumentów, w: „Forma sororum” Święta Klara z Asyżu. 800-lecie powstania Zakonu Świętej Klary. Materiały z sympozjum naukowego, Warszawa 16 maja 2012 r., Warszawa-Kraków 2012, s. 171-206. (artykuł dostępny na naszej stronie)

 

Więcej o tym, że bulla nie została pochowana z Klarą:

W. Block, Zapomniane dziedzictwo. Czy grób św. Klary z Asyżu ukrywał bullę Solet annuere papieża Innocentego IV?, w: Studia Franciszkańskie (25), Poznań 2015, s. 27-43.

 

 

Może Cię również zainteresować

Brak komentarzy

Dodaj komentarz